سؤال ايشان را پاسخ نداده ، جواب را از سؤال صحيحى داد كه آنها نكرده بودند ، يعنى بيان حال و انواع كسانى كه بايد به ايشان انفاق كرد ، تا هم جوابى داده باشد ، و هم تعليمشان كرده باشد كه چگونه سؤال كنند . و اين سخن از مفسرين سخنى است بليغ ، الا اينكه يك چيز را نگفتند و آن اين است كه آيه شريفه در عين حال جنس مورد انفاق را هم بيان كرده ، و با دو جمله بطور اجمال متعرض آن نيز شده ، اول با كلمه ( من خير ) ، و دوم با جمله ( * ( وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّه بِه عَلِيمٌ ) * . . . ) . پس آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه آن چيزى كه بايد انفاق شود مال است ، حال هر چه مىخواهد باشد ، چه كم و چه زياد ، و اينكه اين عمل عمل خبرى است ، و خدا بدان آگاه است ، و ليكن ايشان بايد مىپرسيدند به چه كسى انفاق كنند ، و مستحق انفاق را بشناسند ، و مستحقين انفاق عبارتند از والدين ، و اقربا ، و ايتام ، و مساكين ، و ابن السبيل . و از سخنان عجيب و غريب ، گفتار بعضى از مفسرين است كه گفته‌اند : مراد از كلمه ( ما ) در جمله ( ما ينفقون ) پرسش از ماهيت نيست ، چون استعمال ( ما ) در ماهيت يك اصطلاح منطقى است ، كه نبايد يك جمله عربى و مخصوصا جمله قرآنى را كه فصيحترين كلام و بليغترين كلمات عربى است با اصطلاح منطقى معنا كنيم ، بلكه كلمه نامبرده سؤال از كيفيت انفاق است ، كه به چه صورت اين عمل را انجام دهند ؟ و مال را در چه محلى مصرف كنند ؟ در پاسخ فرموده در اين مصارف خرج كنيد ، پس جواب مطابق سؤال است ، نه آن طور كه علماى بلاغت گفته‌اند . نظير اين سخن بلكه غريبتر از آن گفتار بعضى ديگر است كه گفته‌اند : هر چند سؤال بلفظ ( ما ) آمده ، الا اينكه مقصود سؤال از كيفيت است ، چون همه مىدانند كه آنچه انفاق مىشود مال است ، نظير آيه : « قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَه عَلَيْنا » « 1 » ، كه در سؤال خود كلمه ( ما ) را آورده‌اند ، با اينكه بنى اسرائيل مىدانستند گاو چيست ، و چه صفتى دارد ، و ما نمىتوانيم كلمه ( ما هى ) را حمل بر سؤال از ماهيت كنيم ، ناگزير بايد بگوئيم سؤال از صفاتى است كه گاو مورد نظر را از گاوهاى ديگر جدا كند ، و به همين جهت جواب را مطابق سؤال داد و فرمود : « قالَ إِنَّه يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ . . . » « 2 » . امر بر اين مفسرين مشتبه شده و خيال كرده‌اند وقتى كلمه ( ما ) در لغت وضع نشده

--> ( 1 ) بنى اسرائيل گفتند : اى موسى از خدايت بخواه براى ما بيان كند كه آن چيست چون گاو بر ما مشتبه شده است . « سوره بقره آيه 65 » ( 2 ) سوره بقره آيه 66